ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ
ΤΟ ΠΟΡΤΟΚΑΛΙ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ
ΕΝΟΧΛΕΙ ΤΗΝ … ΕΘΝΙΚΟΦΡΟΣΥΝΗ
του Νίκου Τριμικλινιώτη
Και μόνο η είδηση της έκδοσης του βιβλίου Το Πορτοκαλί της Κύπρου, από οκτώ Κύπριους συγγραφείς, 4 Ελληνοκύπριους και 4 Τουρκοκύπριους φαίνεται να έχει προκαλέσει αμηχανία στους αυτοπαρουσιαζόμενους ως «θεσμοφύλακες», ή καλύτερα δεσμοφύλακες του έθνους γιατί πιθανόν να αμφισβητήσει τα …ιερά και τα όσια του έθνους που αυτοί διαφυλάσσουν. Τιμή λοιπόν στους συγγραφείς ενός βιβλίου που ακροδεξιές φυλλάδες βρίζουν χωρίς ούτε καν να δουν ή να διαβάσουν.
Θα παρουσιάσουμε λοιπόν το βιβλίο που τόσο φοβούνται. Ενώ αναμένεται ότι θα εκδοθεί στα ελληνικά, το βιβλίο αυτό έχει εκδοθεί στην τουρκική με τον τίτλο «Πορτοκαλιά Κύπρος» ή «Το Πορτοκαλί της Κύπρου», ένα λογοπαίγνιο που δεν αποδίδεται ίσως επαρκώς στην ελληνική. Αναφέρεται αφενός στην ιδιότητα του πορτοκαλιού ως ζεστού κι έντονου χρώματος και του Κυπριακού ως ζεστού κι έντονου ζητήματος, αφετέρου η φιγούρα του νησιού στην Κυπριακή σημαία είναι ζωγραφισμένη με πορτοκαλί, μια σημαία-σύμβολο της ανεξαρτησίας της Κυπριακής Δημοκρατίας που τόσο μισήθηκε από Τούρκους κι Έλληνες εθνικιστές. Η έκδοση αυτή εντούτοις σχολιάστηκε ιδιαίτερα θετικά από διανοούμενους στην Τουρκία, προκαλώντας μάλιστα έντονη συζήτηση γύρω από το Κυπριακό δεδομένου και της κατάθεσης του σχεδίου Ανάν και της ενταξιακής διαδικασίας.
Τα θέματα με τα οποία καταπιάνονται τα κείμενα δεν μπορούσαν να είναι πιο επίκαιρα, και παρόλο που γράφτηκαν πριν από την κατάθεση του σχεδίου, έπιασαν τον παλμό της εποχής αλλά και βρήκαν πρόσφορο έδαφος για διάλογο και προβληματισμό γύρω από την λύση του Κυπριακού, την ιστορία του τόπου, τις κοινωνικές σχέσεις που αποτελούν μια παραμελημένη από ερευνητικής άποψης διάσταση της κυπριακής πραγματικότητας, τον εθνικισμό και την υπέρβαση του, την Αριστερά, την ιδιότητα του πολίτη και τη ένταξη στην Ε.Ε. Το βιβλίο αυτό εκτός από το γεγονός ότι θέτει εκ νέου το ζήτημα της Ιστορίας της Κύπρου πέραν εθνικιστικών και απολιτικών απλουστεύσεων, έχει ήδη μια δική του ιστορία στην Τουρκία και αναμένεται καινούρια και διευρυμένη έκδοση.
Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια σημαντική συμβολή στις περί Κύπρου συζητήσεις μιας και προβάλλονται σ’ ένα τόμο προσεγγίσεις μάλλον εναλλακτικές, απόψεις που διαφοροποιούνται από τις επίσημες εκδοχές για την Κύπρο και το Κυπριακό, τόσο αναφορικά με την ιστορία, όσο και για το μέλλον, με σκοπό το διάνοιγμα της συζήτησης. Το σκεπτικό του βιβλίου ήταν να συμβάλει στην δια-κοινωνική επιστημονική συνεργασία και στη διεύρυνση του διαλόγου στην Κύπρο, την Ελλάδα και την Τουρκία, υπερβαίνοντας τα κουραστικά κλισέ των επίσημων λόγων, κι ως επί τω πλείστον στείρων εκδοχών, που αποπλαισιοθετούν, πραγμοποιούν και από-ιστορικοποιούν αυτό που συνθέτει το «Κυπριακό», ευθυγραμμίζοντας και ισοπεδώνοντας τα πάντα σα πλαίσια των «εθνικών» λόγων (και σκοπιμοτήτων κατά τη συγκυρία). Αφετηρία για μια νέα συζήτηση είναι κατά κανόνα οι Κυπριακές προσεγγίσεις, γι’ αυτό και προτιμήθηκαν Κύπριοι συγγραφείς στη συγγραφή αυτού του τόμου. Ασφαλώς, οι συγγραφείς δεν είχαν την ευκαιρία να σχολιάσουν και να συζητήσουν άμεσα τις απόψεις των άλλων μεταξύ τους, μια και η προετοιμασία του βιβλίου έγινε πριν από την άρση στη δυνατότητα διακίνησης από το καθεστώς Ντεκτάς.
Το βιβλίο αποτελείται από οκτώ κείμενα που επιμελήθηκαν οι Δρ. Mehmet Hasguler, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Καλλιπόλεως στην Τουρκία, και Umit Inatci, καταξιωμένος ζωγράφος, ποιητής και κριτικός τέχνης, ο οποίος εκδιώχθηκε από το πανεπιστήμιο για τις απόψεις του από το καθεστώς Ντενκτάς. Στην επόμενη τουρκική έκδοση προγραμματίζεται ένα νέο εισαγωγικό κείμενο για τις εξελίξεις στο μεσοδιάστημα, ιδίως μετά την κατάθεση του σχεδίου Ανάν και την τελική φάση της ένταξης στην Ε.Ε., ενώ το βιβλίο μεταφράζεται και στα ελληνικά.
Ο Mehmet Hasguler, εξετάζει ορισμένα σημαντικά ορόσημα στη γένεση του Κυπριακού ζητήματος και ορισμένα εμπόδια στη λύση του και προτείνει ένα «ισορροπημένο μοντέλο» στο πλαίσιο πολυδιάστατης διαχείρισης της κρίσης. Ο Bakir Caglar, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Istanbul, στο κείμενο του αναφέρεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις νομικές και πολιτικές διαστάσεις και προεκτάσεις της πορείας της Κύπρου. Ο Umit Inatci εξετάζει την κρίση ταυτότητας μέσα από την πολιτική διαδικασία, αναλύοντας κοινωνιολογικές, πολιτιστικές και ψυχολογικές διατάσεις του Κυπριακού σήμερα, ενώ ο Muhittin T. Ozsaglam, από το Πανεπιστήμιο του Marmara, αναλύει την εξέλιξη του εθνικισμού στην Κύπρο ξεκινώντας από τον Ελληνοκυπριακό εθνικισμό: Στη Κύπρο το εθνικιστικό κίνημα όπως αυτό εξελίχθηκε πριν το 1974 ήταν δικέφαλο, το ελληνικό και το τουρκικό, ενώ μετά το 1974 με την νέα πολιτική κατάσταση ανάγκασε τους Ε/Κ και Τ/Κ να ζουν χωριστά με αποτέλεσμα πολλές αλλαγές στην κοινωνική και πολιτική ζωή στον τόπο. Στη βόρεια Κύπρο ο εθνικισμός χωρίστηκε σε Τουρκικό, Τουρκοκυπριακό και Κυπριακό: Οι Τούρκοι και Τ/Κ εθνικιστές εκφράζονταν από τα δεξιά κόμματα, ενώ μια άλλη μερίδα Τ/Κ και Κυπρίων εθνικιστών στην Αριστερά. Ο Δρ. Ν. Τριμικλινιώτης, ασχολείται με το ζήτημα της υπέρβασης του έθνους-κράτους στη Κύπρο και τη δυνατότητα για μια πολυεθνοτική, πολυπολιτισμική έννοια του πολίτη στα πλαίσια μιας ομοσπονδιακής λύσης και της ένταξης της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο Καίσαρ Μαυράτσας, που έχει ασχοληθεί εκτενώς με τον εθνικισμό στη Κύπρο, ασχολείται με το ζήτημα της Ελληνοκυπριακής ταυτότητας και τις συγκρούσεις γύρω από το Κυπριακό πρόβλημα. Ο ανθρωπολόγος Δρ. Γιάννης Παπαδάκης, με πλούσιο ερευνητικό έργο γύρω από το Κυπριακό και τον εθνικισμό, βλέπει τον μετά το 1960 διαχωρισμό της Λευκωσίας μέσα από την οπτική ενός ποταμού, μιας γέφυρας και μιας νεκρής ζώνης, ενώ ο κοινωνιολόγος Ανδρέας Παναγιώτου, επιχειρεί την ερμηνεία του πατριωτισμού της Κυπριακής Αριστεράς ως μετωπικής εμπειρίας.
Αυτό καθαυτό το γεγονός της έκδοσης, μαζί με το περιεχόμενο των κειμένων, που θέτων δύσκολα ζητήματα προς συζήτηση πέραν των στερεότυπων, σ’ αυτή την συγκυρία των ραγδαίων μεταβολών, έκανε ιδιαίτερη αίσθηση στην Τουρκία. Η είδηση και μόνο της έκδοσης προκάλεσε πανικό σε κύκλους της εθνικοφροσύνης. Ας κάνουν υπομονή λοιπόν αντί να φωνασκούν μέχρι την ελληνική έκδοση -- ή αν βιάζονται ας μάθουν Τούρκικα –ίσως αυτό τους βοηθήσει να ανοίξουν και λίγο τους ορίζοντες της σκέψης τους …