Πρόλογος στην κινεζική έκδοση των Επίλεκτων Έργων του Λουί Αλτουσέρ 1
του Ετιέν Μπαλιμπάρ
μετάφραση Χρήστος Βαλλιάνος
Είναι μεγάλη μου τιμή να προλογίζω την κινεζική έκδοση αυτής της πλούσιας συλλογής των έργων του Λουί Αλτουσέρ (1918-1990), ιδίως εφ’ όσον ο Αλτουσέρ υπήρξε δάσκαλός μου στην Εκόλ Νορμάλ (ENS) από το 1960 ως το 1965 και στη συνέχεια συνεργαστήκαμε κυρίως στη συγγραφή του Να διαβάσουμε το Κεφάλαιο, που υπήρξε το προϊόν ενός σεμιναρίου που οργάνωσε ο ίδιος το 1964-65. 2 Την τιμή αυτή την οφείλω στη φιλική επιμονή των υπευθύνων αυτής της κινεζικής έκδοσης, και ιδιαίτερα στον κ. Wu Zhifeng, ο οποίος με αναζήτησε όταν βρισκόταν στο Παρίσι, συμβουλευόμενος τα Αρχεία Αλτουσέρ στο IMEC. 3 Με τον κ. Zhifeng είχαμε πολλές ενδιαφέρουσες συζητήσεις, και τον ευχαριστώ, τόσο αυτόν όσο και όλη την ομάδα για την εμπιστοσύνη τους. Ο πρόλογος αυτός απευθύνεται στους υπεύθυνους της έκδοσης και σε όλους τους αναγνώστες, ως μια χειρονομία φιλίας.
Για τον Κινέζο αναγνώστη, οι εργασίες αυτής της έκδοσης είναι προϊόντα μιας πολύ μακρινής ηπείρου με ριζικά διαφορετική ιστορία, και παρ’ όλον ότι τόσο η Κίνα όσο και η Ευρώπη έχουν εισέλθει στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, η μεταξύ τους επικοινωνία γνώρισε περιόδους δυσχέρειας. Πέραν αυτού, στο πέρασμα του χρόνου, το έργο του Αλτουσέρ παραμερίστηκε: είναι το προϊόν αυτού που σήμερα (με την εξαίρεση των παλαιότερων αναγνωστών) ανήκει στο ιστορικό παρελθόν, δηλαδή στο λησμονημένο παρελθόν, και επομένως ίσως ο αναγνώστης να μην αντιλαμβάνεται πάντα τις προθέσεις και τo υπόρρητο νόημα του κειμένου που διαβάζει. Δεδομένου ότι είμαι βέβαιος ότι οι εισαγωγές και οι σχολιασμοί των εκδοτών θα διευκολύνουν σημαντικά αυτή την προσέγγιση, θα περιοριστώ σε κάποιες γενικές παρατηρήσεις, σχετικά με τη ζωή και το έργο του Αλτουσέρ, και στη συνέχεια θα εξηγήσω γιατί η μετάφραση του έργου του στην επίσημη κινεζική (μανδαρινική) γλώσσα είναι ένα έργο μεγάλης διανοητικής αλλά και πολιτικής σημασίας.
Ο Λουί Αλτουσέρ (1918-1990) είναι μια από τις μεγάλες μορφές του κριτικού μαρξισμού του 20 ού αιώνα, τα έργα του οποίου προσέλκυσαν επί κάποια χρόνια την παγκόσμια προσοχή, πριν περιπέσουν σε μια σχετική αφάνεια. Ωστόσο, μια σειρά από παράγοντες οδήγησαν στην ανανέωση του ενδιαφέροντος γι’ αυτά: κατ’ αρχάς, η μετά θάνατον δημοσίευση γραπτών που διευρύνουν σημαντικά και τροποποιούν την κατανόηση του έργου του. Και δεύτερον, ζούμε μια ευνοϊκότερη ιστορική στιγμή από αυτήν του τέλους του ψυχρού πολέμου που συνέπεσε με το θάνατό του. Σήμερα, διαπιστώνουμε ότι πολλές από τις εμμονές και τις ιδέες του είναι χρήσιμες για την αντιμετώπιση του παρόντος, ακόμα κι αν αυτές οι αντιλήψεις και ιδέες παίρνουν κατ’ ανάγκη μια διαφορετική απόχρωση.
Ο Αλτουσέρ γεννήθηκε στο Αλγέρι το 1918 σε μια μικροαστική οικογένεια (όχι σε μια οικογένεια αποικιοκρατών με την αυστηρή έννοια, αλλά μάλλον μια οικογένεια γραφειοκρατών και υπαλλήλων που εργάζονταν στην Αλγερία), και δέχτηκε μια παραδοσιακή ακαδημαϊκή μόρφωση σε συνδυασμό με μια αυστηρή θρησκευτική ανατροφή. Φαίνεται ότι ως έφηβος ήταν ένθερμος καθολικός με μυστικιστικές τάσεις και συντηρητική πολιτική κλίση. Το 1939 έγινε δεκτός στην Παρισινή Εκόλ Νορμάλ (ENS), την πρώτη πανεπιστημιακή σχολή της Γαλλίας για την ανάδειξη επιστημόνων στις φυσικές επιστήμες και τις ανθρωπιστικές σπουδές, και ξεκινούσε τις φιλοσοφικές του μελέτες, όταν ξέσπασε ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, που έμελλε να ανατρέψει τα πάντα στη ζωή του. Επιστρατευμένος από τον γαλλικό στρατό, κατέληξε αιχμάλωτος των Γερμανών, όπως και εκατομμύρια συμπατριωτών του, και έζησε πέντε χρόνια σε στρατόπεδο αιχμαλώτων (stalag). Ωστόσο, η θέση του ως νοσηλευτή του στρατοπέδου του έδωσε τη χρονική ευχέρεια να διαβάζει, να εργάζεται, και να δημιουργήσει πάμπολλες σχέσεις, στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν και αυτές με νέους δραστήριους κομμουνιστές.
Με την απελευθέρωση της Γαλλίας επανήλθε στις σπουδές του στην ENS, πέρασε με επιτυχία τις πτυχιακές του εξετάσεις, και του ανατέθηκε η προετοιμασία των σπουδαστών για το πτυχίο – θέση που κράτησε μέχρι το τέλος της ζωής του και η οποία τον ανέδειξε σε μέντορα αρκετών γενεών Γάλλων φιλοσόφων, πολλοί από τους οποίους (Φουκώ, Ντεριντά, Σερές, Μπουρντιέ, Μπαντιού, Μπουβερές, Ρανσιέρ) έγιναν διάσημοι από μόνοι τους. Για ένα σύντομο διάστημα, ο Αλτουσέρ υπήρξε μέλος κάποιων δραστήριων καθολικών ομάδων και μάλιστα έγραψε κάποια δοκίμια γι’ αυτές, αν και τώρα πλέον ήταν αριστερίζουσες ομάδες – μεταξύ των οποίων και κάποιες ομάδες που είχαν δημιουργηθεί γύρω από την εμπειρία των «ιερωμένων εργατών», οι οποίες σύντομα καταδικάστηκαν και αφορίστηκαν από την Καθολική Εκκλησία. 4
Το 1948, ο Αλτουσέρ προσχώρησε στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, το οποίο, υπό την ηγεσία του Μωρίς Τορέζ, βρισκόταν στο ζενίθ της δύναμής του στη Γαλλία – ίση με αυτή του κόμματος του Ντε Γκωλ – καθώς είχε παίξει σημαντικό ρόλο στην αντίσταση κατά της γερμανικής κατοχής και είχε τη στήριξη του κύρους και των κατευθύνσεων της Σοβιετικής Ένωσης, η οποία επέλεγε τις πολιτικές και την ηγεσία του Κόμματος με τη μεσολάβηση της Κομινφόρμ. Οι επαναστατικές ελπίδες βρίσκονταν στα ύψη, παρ’ όλον ότι το Κόμμα είχε απαρνηθεί ένα τέτοιο σχέδιο ως μέρος της Συμφωνίας της Γιάλτας. Σ’ αυτήν επίσης την περίοδο ο Αλτουσέρ γνώρισε την Ελέν Ρυτμάν-Λεγκοσιέν, που έγινε σύντροφός του και αργότερα σύζυγός του. Η Ελέν, μεγαλύτερή του κατά δέκα χρόνια, ήταν μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος πριν από τον πόλεμο, και συμμετείχε σε μια αντιστασιακή ομάδα, ωστόσο είχε αφοριστεί από το κόμμα λόγω «τροτσκιστικών αποκλίσεων», κάτω από συνθήκες που ακόμα και σήμερα παραμένουν αδιευκρίνιστες. Πάντως, επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την πολιτική εξέλιξη του Αλτουσέρ και ιδιαίτερα σε ό,τι αφορούσε στην κατανόηση και ερμηνεία της ιστορίας του κομμουνιστικού κινήματος.
Σε όλη τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου, οι κομμουνιστές διανοούμενοι υπήρξαν αντικείμενο μόνιμης καχυποψίας (και κατά διαστήματα καταπίεσης), ωστόσο συνέβαλαν και οι ίδιοι στην περιθωριοποίησή τους με μια εξαιρετικά σεχταριστική διανοητική στάση, οι ρίζες της οποίας ανάγονταν στη θεωρία των «δυο επιστημών» του Ζντάνοφ, που επεκτάθηκε στους τομείς της φιλοσοφίας, της λογοτεχνίας και της τέχνης. Δεν αποτελεί επομένως έκπληξη το γεγονός ότι στη διάρκεια αυτής της περιόδου ο Αλτουσέρ δημοσίευσε λιγοστά μόνο άρθρα σε περιοδικά κατά βάση παιδαγωγικού χαρακτήρα. Στα άρθρα αυτά παρουσίαζε τις θέσεις του ιστορικού και διαλεκτικού υλισμού, και μια συζήτηση γύρω από τους κυρίαρχους κλάδους της φιλοσοφίας της ιστορίας, ενώ απέφευγε τον μαρξισμό της δράσης. 5
Οι προσωπικές του εργασίες, πέρα από τη διδασκαλία των παραδοσιακών φιλοσοφικών δογμάτων, εστιάζονταν στους πολιτικούς φιλοσόφους και υλιστές του Διαφωτισμού – και στους Πασκάλ και Σπινόζα, δυο αντιθετικές μορφές του «αντι-ανθρωπισμού» κατά την κλασική εποχή, που παρέμειναν πηγές έμπνευσης για τον Αλτουσέρ καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Μετά το Δίπλωμα Ανωτέρων Σπουδών (DES – ένα περίπου ισοδύναμο του σημερινού μεταπτυχιακού μάστερ), το οποίο εστίαζε στην «Ιδέα της Ουσίας κατά τη χεγκελιανή φιλοσοφία», 6 ο Αλτουσέρ επικεντρώθηκε στη μελέτη των «φιλοσοφικών έργων» των Μαρξ και Χέγκελ, και ιδιαίτερα των έργων του νεαρού Μαρξ, τα οποία τότε μόλις είχαν εκδοθεί στη Γαλλία.
Κατά την περίοδο αυτή, δεν έχουμε κανένα λόγο να υποθέσουμε ότι οι πολιτικές αντιλήψεις του Αλτουσέρ απέκλιναν από την κυρίαρχη γραμμή των κομμουνιστικών κομμάτων, ιδίως στις διάφορες κρίσεις που κλόνιζαν το κομμουνιστικό σύμπαν, όπως η Ουγγρική επανάσταση του 1956, οι αποικιακοί πόλεμοι, περιλαμβανομένου του πολέμου της Αλγερίας, όπου η στήριξη που προσέφερε το Γαλλικό Κομμουνιστικό κόμμα στην εξέγερση ήταν περιορισμένη. 7
Ωστόσο, με τις αποκαλύψεις σχετικά με τα εγκλήματα του Στάλιν στο 20 ό Συνέδριο του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος το 1956, και την απο-σταλινοποίηση του 22 ου Συνεδρίου που ακολούθησε, το 1960, ολόκληρος ο κομμουνιστικός κόσμος και από τις δυο πλευρές του «Σιδηρού Παραπετάσματος» εισήλθε σε μια περίοδο αναταράξεων, από την οποία δεν επρόκειτο ποτέ να ξεφύγει. Παραδόξως, ο ίδιος ο Μαρξ αποκτούσε ταυτόχρονα ένα νέο κύρος, κυρίως μεταξύ των σπουδαστών, οι οποίοι εκδήλωναν μια όλο και μεγαλύτερη ευαισθησία απέναντι στην κρίση των αυταρχικών κοινωνικών δομών, και κινητοποιούνταν από τους αντι-ιμπεριαλιστικούς αγώνες (ιδίως του Βιετνάμ και της Αλγερίας) και την επιτυχία της Κουβανέζικης Επανάστασης. Όπως το έθεσε ο Ζαν Πωλ Σαρτρ, ο επιφανέστερος Γάλλος φιλόσοφος της περιόδου, στο έργο του Κριτική του Διαλεκτικού Λόγου, ο Μαρξισμός ήταν «ο αδιαμφισβήτητος φιλοσοφικός ορίζοντας της εποχής μας», και η συζήτηση σχετικά με τη φύση του Μαρξισμού απέκτησε ενδιαφέρον όχι μόνο για τις κομμουνιστικές οργανώσεις και τους αγωνιστές τους, αλλά και για τους διανοούμενους κάθε είδους: φιλοσόφους, επιστήμονες, καλλιτέχνες και συγγραφείς. Σ’ αυτό ακριβώς το κλίμα, οι ερμηνείες του Μαρξ που πρότεινε ο Αλτουσέρ και τα επιχειρήματά του σχετικά με το πρόβλημα του «σοσιαλιστικού ανθρωπισμού» γνώρισαν μια απρόσμενη επιτυχία, αρχικά στη Γαλλία, και πολύ γρήγορα στο εξωτερικό.
Ο Αλτουσέρ έγινε διάσημος με τη δημοσίευση το 1965 του Για τον Μαρξ (μια συλλογή των άρθρων του από το 1961 μέχρι το 1965) και του Να διαβάσουμε το Κεφάλαιο (που γράφτηκε με τη συνεργασία των μαθητών του Ετιέν Μπαλιμπάρ, Ροζέ Εσταμπλέ, Πιέρ Μασερέ, και Ζακ Ρανσιέρ), και το έργο του προκάλεσε έναν ευρύτατο δημόσιο διάλογο τόσο εντός όσο και εκτός των κομμουνιστικών και μαρξιστικών κύκλων στη Γαλλία και στο εξωτερικό. Υπήρξε επίσης ένας εκ των πρωταγωνιστών αυτού που ο ίδιος θα αποκαλούσε αργότερα «ανθρωπιστική διαμάχη», μια διαμάχη που προκάλεσε κλυδωνισμούς σε ολόκληρη τη γαλλική φιλοσοφία. 8 Ο «θεωρητικός αντι-ανθρωπισμός» που υπερασπιζόταν ο Αλτουσέρ απέναντι στους χριστιανούς ανθρωπιστές, τους υπαρξιστές και τους μαρξιστές, ήταν ταυτόχρονα ένας έμμεσος τρόπος κριτικής της αποσταλινοποίησης του Χρουτσώφ, όχι μόνο φιλοσοφικά, αλλά και πολιτικά. Ο Αλτουσέρ εστίασε την κριτική του στο συνδυασμό οικονομισμού και ανθρωπισμού, ο οποίος κατ’ αυτόν χαρακτήριζε την κυρίαρχη αστική ιδεολογία, και από τον οποίο κάποιοι προέβλεπαν την τελική σύγκλιση καπιταλισμού και σοσιαλισμού. Ωστόσο, η κριτική του Αλτουσέρ γινόταν στο όνομα μιας φιλοσοφικής αντίληψης και με θεωρητικά εργαλεία που δεν είχαν καμιά σχέση με αυτά του διαλεκτικού υλισμού που θεωρητικοποιήθηκε από τον Στάλιν μετά το θάνατο του Λένιν, και που είχε καταστεί δόγμα για ολόκληρο τον κομμουνιστικό κόσμο.
Αποκηρύσσοντας τη χεγκελιανή κληρονομιά στον μαρξισμό (παρά τις περί του αντιθέτου ενδείξεις των κειμένων), ο Αλτουσέρ χάραξε τη δική του φιλοσοφική αντίληψη επιστρέφοντας στον Σπινόζα, τον οποίο είδε ως τον πραγματικό πρωτοπόρο στην κατανόηση της ιδεολογίας ως δομής του κοινωνικού φαντασιακού που στη συνέχεια κατασκευάζει την ατομική υποκειμενικότητα – μια θεωρία η οποία είχε εξαγγελθεί αλλά και διαφύγει από τον Μαρξ. Η οπτική αυτή του Αλτουσέρ συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό στην αναγέννηση του ενδιαφέροντος για τον Σπινόζα και την επιρροή του, που σημάδεψε μια ολόκληρη περίοδο. Η οπτική αυτή συνδέεται επίσης με την «ιστορική επιστημολογία» των Καβαγιές (1903-1944), Μπασελάρ (1884-1962), και Κανγκιλέμ (1904-1995), στους οποίους απέδωσε την ιδέα της ασυνέχειας, ή της τομής μεταξύ «κοινής γνώσης» και «επιστημονικής γνώσης», η οποία τους επέτρεψε να στοχαστούν τη διαλεκτική ως μια διαδικασία χωρίς τέλος που πραγματοποιείται στην έννοια και όχι απλά υπό την αιγίδα της συνείδησης (όπως υπέθετε το κυρίαρχο κριτήριο των θεωριών της αλήθειας που θεμελίωσαν οι Ντεκάρτ, Καντ και η φαινομενολογία).
Πέραν αυτού, η φιλοσοφία αυτή επεδίωξε μια «συμμαχία» μεταξύ της σκέψης του Μαρξ και του Φρόυντ, του θεμελιωτή της ψυχανάλυσης, που ακόμα και σήμερα αγνοείται, και επιπλέον απορρίπτεται από τον επίσημο μαρξισμό, με τη διαμεσολάβηση του Ζακ Λακάν (1901-1981), ο οποίος διενήργησε μια παράλληλη «επιστροφή στον Φρόυντ». Ο σκοπός για τον Αλτουσέρ ήταν τόσο να δείξει την αμοιβαία σχέση μεταξύ ιδεολογίας και ασυνειδήτου, όσο και να συνθέσει μια νέα αντίληψη της χρονικότητας και της αιτιότητας – και μέσω αυτής, μια νέα οπτική της πρακτικής.
Με αυτές τις θεωρητικές καινοτομίες, το έργο του Αλτουσέρ επεκτάθηκε πέρα από τα όρια των μαρξιστικών συζητήσεων, ή μάλλον τοποθέτησε αυτές τις συζητήσεις στο πλαίσιο ενός γενικότερου φιλοσοφικού εγχειρήματος, που πολύ σύντομα έγινε γνωστό ως στρουκτουραλισμός, παρά την κάποια αμφισημία του όρου. Ο Αλτουσέρ αποτέλεσε μ’ αυτό τον τρόπο το σημείο συνάντησης και αμοιβαίου εμπλουτισμού μεταξύ στρουκτουραλισμού και μαρξισμού. Στα μάτια των μαθητών του, ο Αλτουσέρ προσδοκούσε να επιτύχει τη συγχώνευσή τους. Όπως όλοι οι στρουκτουραλιστές, ο Αλτουσέρ ανέπτυξε μια θεωρία του υποκειμένου όχι ως της ιδανικής πηγής της γνώσης και της βούλησης, αλλά μάλλον ως αποτέλεσμα πολλαπλών κοινωνικών πρακτικών, θεσμών, γλώσσας και φαντασιακών σχηματισμών – ως μια «δράση της δομής». 9
Ωστόσο, σε αντίθεση με τους άλλους στρουκτουραλιστές, ο Αλτουσέρ επιχείρησε να αναπτύξει μια αντίληψη της δομής που δεν εξαρτιόταν από την αναγνώριση κάποιων τυπικών σταθερών – όπως στην περίπτωση του μοντέλου των μαθηματικών, της γλωσσολογίας, ή ακόμα και της ανθρωπολογίας – αλλά μάλλον από ένα «επικαθορισμένο» συνδυασμό πολλαπλών κοινωνικών σχέσεων, των οποίων η συγκεκριμένη μορφή μεταμορφώνεται σε κάθε ιστορικό σταυροδρόμι. Επιχείρησε κατ’ αυτό τον τρόπο να καταστήσει την έννοια της δομής χρήσιμη όχι μόνο για την ανάλυση της κοινωνικής αναπαραγωγής, αλλά επίσης, και πολύ περισσότερο, για όλες τις φάσεις μιας επανάστασης, έχοντας ως πρότυπο όλες τις σύγχρονες σοσιαλιστικές επαναστάσεις. Κατ’ αυτό τον τρόπο, η ιστορία θα μπορούσε να κατανοηθεί ταυτόχρονα ως μια διαδικασία (χωρίς υποκείμενο) και ως ένα γεγονός (χωρίς προορισμό).
Εξακολουθώ να πιστεύω ότι αυτή η φιλοσοφική κατασκευή, ή μάλλον το ερευνητικό πρόγραμμα που διάνοιξε, ήταν ένα μεγάλο εγχείρημα, οι δυνατότητες του οποίου δεν έχουν ακόμα εξαντληθεί. Επιπλέον, το πρόγραμμα αυτό αφήνει πίσω του ενδιαφέροντα και άλυτα προβλήματα, όπως η «συμπτωματολογική ανάγνωση» (lecture symptomale) των θεωρητικών και καλλιτεχνικών έργων (που ίσως να επηρέασαν την αποδόμηση του Ντεριντά), και η «διαφορική χρονικότητα της ιστορίας» (η οποία συχνά βρίσκεται πολύ κοντά στη σκέψη του Βάλτερ Μπένγιαμιν, και τον οποίο επέμεινε να αγνοεί ο Αλτουσέρ) 10 – δυο προβλήματα που είναι παρόντα στη συμβολή του Αλτουσέρ στο Να διαβάσουμε το Κεφάλαιο.
Ωστόσο, ο Αλτουσέρ αναδιοργάνωσε σημαντικά τη φιλοσοφία του ήδη πριν το 1968 – το οποίο είχε μια τραυματική επίδραση πάνω του, αφού δεν είχε συμμετοχή – εγκαινιάζοντας μια περίοδο αρχικά αυτοκριτικής και στη συνέχεια ανασύνθεσης, στηρίζοντας τη σκέψη του σε νέα θεμέλια που δεν επρόκειτο ποτέ να σταθεροποιηθούν πλήρως. Χωρίς να ξεχνά τον Σπινόζα, αλλά αποκηρύσσοντας τον στρουκτουραλισμό και την «επιστημολογική τομή», επιχείρησε να προσδώσει ένα πιο ανοιχτά πολιτικό χαρακτήρα στη φιλοσοφία και μέσω αυτού στη θεωρητική σύλληψη της ιστορίας. Προκειμένου να απαντήσει στις κριτικές κάποιων εκπροσώπων του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, και ορισμένων από τους νεαρούς μαθητές του, που είχαν γίνει ηγέτες μαοϊκών οργανώσεων, και οι οποίοι τον κατηγορούσαν ότι υποτιμούσε τη σημασία της ταξικής πάλης και των ταξικών δομών, επιχείρησε να ενσωματώσει στο έργο του και τα δύο αυτά στοιχεία, αν και με τους δικούς του όρους.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτά συνέβησαν σε μια περίοδο σημαντικών αγώνων και κοινωνικών κινημάτων στην Ευρώπη, όπως επίσης και μια αυξανόμενη ρήξη μεταξύ ενός αριστερόστροφου επαναστατικού ζήλου και των μεταρρυθμιστικών τάσεων, που κατέληξαν σε αυτό που έγινε γνωστό ως «ευρωκομμουνισμός» της δεκαετίας του 1970, έναν ελιγμό που απέτυχε να μετασχηματίσει τις πολιτικές πραγματικότητες στη Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία, και που εντέλει πολύ γρήγορα σαρώθηκε από το κύμα του ανερχόμενου νεοφιλελευθερισμού.
Στο πλαίσιο της νέας φιλοσοφικής δομής την οποία πάσχιζε να θεμελιώσει, ο Αλτουσέρ φαινόταν να επιστρέφει σε πιο κλασικά μαρξιστικά ζητήματα, ενώ οι «μεταστρουκτουραλιστές» φιλόσοφοι απομακρύνονταν διαρκώς περισσότερο από τον μαρξισμό. Ωστόσο, η γενική αυτή αφήγηση απαιτεί μια λεπτή διαφοροποίηση, καθώς κάποια από τα ζητήματα του Αλτουσέρ της προηγούμενης περιόδου συνεχίζουν να γίνονται αισθητά, ιδίως στη σημερινή εποχή. Αξίζει να σημειωθεί ότι η παρατήρηση αυτή ισχύει ιδίως για τη θεωρία του της «ιδεολογικής έγκλησης» και τους «ιδεολογικούς μηχανισμούς του κράτους», που εξήχθη το 1971 από το αδημοσίευτο χειρόγραφο για την αναπαραγωγή των κοινωνικών σχέσεων. 11 Η θεωρία αυτή αποτελεί μια σημαντική συμβολή στην ανάλυση των διαδικασιών υπαγωγής και υποκειμενοποίησης, η οποία όπως γνωρίζουμε σήμερα (χάρη στα έργα των ιδίων που ήρθαν στο φως της ημέρας) εξέφραζε μια τεράστια πρόκληση και αμφισβήτηση απέναντι στους σύγχρονους του Αλτουσέρ, Μπουρντιέ και Φουκώ, που διερευνούσαν τα ιδιαίτερα αντικείμενά τους, το συμβολικό κεφάλαιο και τις σχέσεις εξουσίας. Σήμερα, η θεωρία αυτή χρησιμοποιείται ιδιαίτερα από θεωρητικούς του δικαίου και φεμινίστριες, όπως η Τζούντιθ Μπάτλερ, που επιμένουν στην επιτελεστικότητα των λόγων. 12
Η μετά θάνατον έκδοση του Ο Μακιαβέλλι και εμείς που ο Αλτουσέρ έγραψε μεταξύ 1972 και 1976, μας επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα πώς οι σκέψεις του σχετικά με τις διάφορες αναπαραγωγές της ιδεολογικής υπαγωγής αρθρώνονται στην αντίληψη της συλλογικής πολιτικής δράσης, η οποία κατ’ αυτόν προϋποθέτει τον στιγμιαίο θρίαμβο επί της ιδεολογίας. Η αντίληψη αυτή συνηχούσε επίσης με τον νέο «πρακτικό» ορισμό της φιλοσοφίας, όχι ως μεθοδολογίας της γνώσης ή μιας διαλεκτικής εξερεύνησης της έννοιας της ιστορίας, αλλά μάλλον ως μιας «ταξικής πάλης στη θεωρία», ή γενικότερα ως μιας στρατηγικής άσκησης της σκέψης, η οποία αποσκοπεί στο να αναγνωρίσει τον «συσχετισμό δυνάμεων» μεταξύ ακόμα και των πιο αφηρημένων λόγων που εμμέσως, είτε στηρίζουν (αποτέλεσμα της ηγεμονίας κατά Γκράμσι), είτε αντιστέκονται και εξεγείρονται απέναντι στην τρέχουσα κατάσταση πραγμάτων.
Το έργο του Αλτουσέρ αυτής της περιόδου, που διακοπτόταν συνεχώς και παρέκκλινε από πολιτικές αντιπαραθέσεις αλλά και περιοδικά επεισόδια μανιοκατάθλιψης, συνιστά όχι τόσο πολύ ένα σύστημα, όσο ένα εκτεταμένο εργοτάξιο ανοικτών ερωτημάτων, όπου το παραδοσιακό πρόβλημα της σχέσης μεταξύ κοινωνικής δομής και ιστορικής κατάστασης αντικαταστάθηκε από αυτό της σχέσης μεταξύ υποκειμενικότητας και πολιτικής δράσης. Υπό μια έννοια, ο Αλτουσέρ περιπλέκει αλλά και αποδομεί αυτή τη σχέση. Σε σύγκριση με την προηγούμενη περίοδο, έχουμε ένα λιγότερο συστηματικό οικοδόμημα, όπου απουσιάζουν οι οριστικές θέσεις που θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει ως τις αρχές της φιλοσοφίας του Αλτουσέρ. Αυτό που βρίσκουμε είναι μάλλον μια θεωρητική πρακτική, μια επίπονη πνευματική εργασία, εξ ίσου τολμηρή και αμυντική, που στοχεύει στην ικανότητα μεταμορφώσεων σε μαρξιστικά εμπνεόμενη σκέψη, και αυτό αποδεικνύει τη γονιμότητα της διασταύρωσης πολιτικής και φιλοσοφίας για τη διερώτηση του παρόντος, ή, όπως θα έλεγε ο Φουκώ, «την οντολογία του τι είμαστε» στο παρόν και στον μετασχηματισμό της.
Όπως γνωρίζουμε, το εγχείρημα αυτό διακόπηκε από μια σειρά τραγικών γεγονότων, που ίσως να μην είναι τελείως άσχετα μεταξύ τους: Σε συλλογικό επίπεδο, η κρίση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και της μαρξιστικής σκέψης, την οποία ο ίδιος ο Αλτουσέρ διέγνωσε σε μια πασίγνωστη διάλεξη στο σεμινάριο που είχε οργανώσει η αιρετική ιταλική ομάδα Il Manifesto στη Βενετία το 1977, με θέμα «Εξουσία και Αντιπολίτευση στις μετα-επαναστατικές κοινωνίες». 13 Και σε ένα προσωπικό επίπεδο, ο φόνος της συζύγου του Αλτουσέρ, Ελέν, που διαπράχθηκε σε μια κρίση παραληρηματικής κατάθλιψης το 1980, που οδήγησε στον εγκλεισμό του σε ένα ψυχιατρικό ίδρυμα, από το οποίο επρόκειτο να εξέλθει μόνο για λίγα χρόνια στα μέσα της δεκαετίας του 1980.
Από την περίοδο αυτή διαθέτουμε κάποια σημαντικά, αποσπασματικά – αν και μακροσκελή – κείμενα, στα οποία περιλαμβάνεται και το (γραμμένο το 1984) αυτοβιογραφικό Το μέλλον διαρκεί πολύ, με το οποίο ανοίγει η παρούσα κινεζική συλλογή έργων του Αλτουσέρ, και το οποίο περιέχει πολύτιμες αποκαλύψεις σχετικά με τη ζωή του και τους μετασχηματισμούς της σκέψης του. Ωστόσο, όπως συμβαίνει με όλες τις αυτοβιογραφίες με απολογητική διάσταση, και ακόμα περισσότερο δεδομένων των αυτοκριτικών, ακόμα και αυτοκαταστροφικών τάσεων του Αλτουσέρ, δεν θα πρέπει να εκλάβουμε όλες αυτές τις εξομολογήσεις και αποκαλύψεις στην κυριολεξία. Μέχρι τώρα δεν διαθέτουμε μια πλήρη βιογραφία του Αλτουσέρ. Αυτή που ξεκίνησε ο Γιαν Μουλιέ Μπουτάνγκ παραμένει ημιτελής. 14
Το πιο αξιοσημείωτο στοιχείο αυτής της περιόδου, πέραν της αυτοβιογραφίας του, είναι τα αποσπασματικά του γραπτά σχετικά με την ιδέα του υλισμού του αστάθμητου, σε αντιδιαστολή προς τον διαλεκτικό υλισμό, μια έκφραση που επινόησε ο Αλτουσέρ προκειμένου να συνδέσει διανοητές τόσο διαφορετικούς μεταξύ τους, όπως οι ατομιστές της ελληνο-λατινικής αρχαιότητας (Δημόκριτος, Επίκουρος, Λουκρίτιος), με τους πιο ετερογενείς σύγχρονους διανοητές, όπως ο Μακιαβέλλι (για την πεποίθησή του ότι τα πολιτικά γεγονότα τα καθορίζει η αρετή και η τύχη), ο Σπινόζα (χάρη στο ότι απέρριπτε απολύτως τις ιδέες ενός τέλους στη φύση ή στην ιστορία), του Ρουσσώ (επειδή στο Λόγο του περί της καταγωγής της ανισότητας παρουσίασε την απαρχή του πολιτισμού ως μια σειρά ατυχημάτων), την αλτουσεριανή εκδοχή του Μαρξ (απαλλαγμένου από τον χεγκελιανισμό του), ακόμα και ορισμένες όψεις της σύγχρονης φιλοσοφίας (περιλαμβανομένου του Ντεριντά, με την κριτική του της ιδέας της προέλευσης και τη θεωρία της διασποράς των ιχνών).
Τα θέματα του υλισμού του αστάθμητου δεν είναι παντελώς καινοφανή στη σκέψη του Αλτουσέρ. Αντιθέτως, όπως έχουν σημειώσει ορισμένοι σχολιαστές, ριζοσπαστικοποιούν και αναδιατυπώνουν παλαιότερες ιδέες – όπως τα πρωτεία των «συναντήσεων» και των «συγκυριών» στην ιστορία – σε ένα νέο κώδικα. 15 Οι ιδέες αυτές συνυπάρχουν με μια παρουσίαση του κομμουνισμού όχι ως ένα μελλοντικό στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης, αλλά μάλλον ως ένα τρόπο ζωής, ή ένα σύνολο πρακτικών που υπάρχουν ήδη στους αρμούς της αστικής κοινωνίας, διαφεύγοντας από την κυριαρχία των εμπορευματικών μορφών – μια μεταφορά που έρχεται από τον Επίκουρο μέσω ορισμένων διατυπώσεων του Μαρξ σχετικά με τις αγοραίες ανταλλαγές στους «πόρους» ή τα «διάκενα» των παραδοσιακών κοινοτήτων.
Η ίδια η ημιτελής και αποσπασματική φύση αυτών των ιδεών τις καθιστά ιδανικές για την εποχή μας, που χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα από μια μεγάλη αβεβαιότητα σχετικά με την πατρότητα των σχέσεων εξουσίας και κυριαρχίας, και από τον πολλαπλασιασμό των πολιτιστικών και κοινωνικών αλλαγών, ο συνδυασμός των οποίων σε μια ενιαία πολιτιστική (και κατά μείζονα λόγο πολιτική) μορφή φαίνεται μάλλον απρόβλεπτος, αν όχι απίθανος. Σ’ αυτές τις συνθήκες, τα αποσπασματικά δοκίμια του ύστερου Αλτουσέρ διαθέτουν το τεράστιο πλεονέκτημα τού να διαταράσσουν καθιερωμένες αξίες, χωρίς να χάνουν ποτέ από την οπτική τους την κυριαρχία κάποιων ανθρώπων πάνω σε άλλους και τις πιθανές ελπίδες χειραφέτησης. Ωστόσο, θα ήταν βεβαίως λάθος να αναζητήσουμε εκεί τις πλήρεις και τρέχουσες ερμηνείες του σημερινού κόσμου.
Η δημοσίευση έργων του Αλτουσέρ στην επίσημη κινεζική είναι λοιπόν ένα ευτυχές και σημαντικό γεγονός, ιδίως αν λάβουμε υπ’ όψη μας πόσο μικρό είναι το έργο που έχει μεταφραστεί μέχρι σήμερα. 16 Βεβαίως, πρόκειται για μέρος μιας μεγαλύτερης διαδικασίας που θα καθιστά τα πνευματικά προϊόντα της καπιταλιστικής Δύσης διαθέσιμα στους διανοούμενους, τους επιστήμονες, τους σπουδαστές και το ευρύτερο κοινό αυτής της χώρας. Με δεδομένο ότι τα έργα αυτά δεν ήταν διαθέσιμα επί ένα τόσο μεγάλο διάστημα, η μετάφρασή τους συνιστά σημαντικό μέρος των πολιτισμικών ανταλλαγών του παγκοσμιοποιημένου μας πλανήτη. Μπορούμε να ελπίσουμε ότι θα συμβεί επίσης και το αντίστροφο – ότι το γαλλικό κοινό θα αποκτήσει καλύτερη πληροφόρηση σχετικά με το σύγχρονο φιλοσοφικό διάλογο στην Κίνα. Ωστόσο, προς το παρόν, αυτό ισχύει μόνο για λίγους εξειδικευμένους ερευνητές, και η απουσία επαρκών μεταφράσεων συνεχίζει να αποτελεί ένα σχεδόν ανυπέρβλητο εμπόδιο.
Μακροπρόθεσμα, τα προβλήματα αυτά θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ένα κοινό προβληματισμό γύρω από μεταφραστικά ζητήματα και το πώς αυτά επηρεάζουν την οικουμενικότητα των διανοητικών κατηγοριών και της ιστορίας. 17 Ωστόσο, πιστεύω επίσης ότι υπάρχουν λόγοι για τους οποίους οι Κινέζοι αναγνώστες ίσως να ενδιαφέρονται συγκεκριμένα για την διανοητική και πολιτική τροχιά του Αλτουσέρ, γιατί αυτές οι τροχιές διασταυρώθηκαν με την Κίνα – και ιδίως με τον κινεζικό κομμουνισμό που οικοδομήθηκε γύρω από τη σκέψη του Μάο Τσετούνγκ – σε αρκετά κομβικά σημεία, και επηρεάστηκαν απ’ αυτήν. Φυσικά, θα πρέπει επίσης να δούμε με κριτική ματιά αυτές τις συναντήσεις, δεδομένου ότι είναι πολύ πιθανόν να συναρτώνται με ορισμένους διαδεδομένους στη Δύση μύθους, των οποίων οι παραμορφώσεις και οι υπερβολές θα πρέπει να ανασκευαστούν. Η αντίδραση των Κινέζων αναγνωστών στην εικόνα της ιστορίας τους που παρουσιάζεται εδώ θα αποτελέσει σίγουρα μια μεγάλη συμβολή σ’ αυτό το εγχείρημα.
H πρώτη συνάντηση του Αλτουσέρ με τη σκέψη του Μαο έγινε με το κείμενο «Για την αντίφαση», που σήμερα συνήθως αποτελεί μέρος των «Τεσσάρων φιλοσοφικών δοκιμίων» τα οποία θεωρείται ότι έχουν συνταχθεί από τον Μάο Τσετούνγκ στο πλαίσιο των μαθημάτων του πάνω στον διαλεκτικό υλισμό το 1937 στη Γενάν. Τα κείμενα είχαν μεταφραστεί στην επίσημη επιθεώρηση του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος (ΓΚΚ), Cahiers du Communisme, το 1952. Σήμερα γνωρίζουμε ότι το κείμενο άσκησε μια βαθιά επίδραση στον Αλτουσέρ, που το εξέλαβε σαν αποκάλυψη. 18 Από τη μια μεριά, ο Μάο, ηγέτης της νικηφόρας κινεζικής επανάστασης πριν από λιγότερο από τρία χρόνια, εμφανιζόταν σαν ένας «νέος Λένιν»: για πρώτη φορά από το 1917, ο ηγέτης ενός κομμουνιστικού κόμματος ήταν ταυτόχρονα μαρξιστής φιλόσοφος του υψηλότερου βαθμού, και μια αναμφισβήτητη πολιτικο-στρατηγική ιδιοφυΐα, που οδηγούσε τις επαναστατικές δυνάμεις προς τη νίκη, ενώ στοχαζόταν θεωρητικά τα θεμέλιά της. Μ’ αυτό τον τρόπο ενσάρκωνε την ενότητα θεωρίας και πράξης.
Από την άλλη, και σε αντίθεση με το Διαλεκτικό και Ιστορικό Υλισμό του Στάλιν, του 1938, τον οποίο ο συγγραφέας του είχε εμπνευστεί από τις σημειώσεις του Ένγκελς σχετικά με τη Διαλεκτική της φύσης, ο Μάο προσέγγιζε τον «νόμο της ενότητας των αντιθέτων» ως τον «θεμελιώδη νόμο του διαλεκτικού υλισμού» και δεν έκανε καμιά απολύτως νύξη σε κανέναν άλλο νόμο. Και πιο συγκεκριμένα, παρέβλεπε το νόμο της «άρνησης της άρνησης», που αποτελούσε τον προφανέστερο σύνδεσμο μεταξύ χεγκελιανισμού και επίσημου μαρξισμού.
Τελικά, σ’ αυτή την παρουσίαση των εννοιών της «κύριας» και της «δευτερεύουσας αντίφασης», της «κύριας πλευράς» και της «δευτερεύουσας πλευράς της αντίφασης», των «ανταγωνιστικών και των μη ανταγωνιστικών αντιθέσεων», και στους ενδεχόμενους συνδυασμούς αυτών των όρων, που προσδιορίζουν την πολιτική τους χρήση, ο Μάο δεν παρέμεινε ποτέ στα όρια μιας τυπικής ανάλυσης, αλλά προέβαινε σε άφθονες αναφορές στις ιδιαιτερότητες της Κινεζικής Επανάστασης, και ιδιαίτερα στις διακυμάνσεις της σχέσης της με τον εθνικισμό.
Σύμφωνα με τον Λυσιέν Σεβ, ο Αλτουσέρ πίστευε ότι είχε έρθει αντιμέτωπος με μια καίρια καινοτομία στην ιστορία της μαρξιστικής φιλοσοφίας, μια καινοτομία που θα ανανέωνε πλήρως την αντίληψή μας και τον τρόπο που αυτή διδασκόταν (ιδίως στις «κομματικές σχολές»), και που επίσης, θα έθετε ένα τέλος στον δογματισμό και τον φορμαλισμό που, όπως πίστευε, χαρακτήριζε αυτή την αντίληψη και αυτό τον τρόπο διδασκαλίας. Ωστόσο, δεν προχώρησε σε κάποια άμεση δημόσια χρήση αυτών των καινοτομιών. 19
Εν τέλει, χρησιμοποίησε αυτές τις ιδέες δέκα χρόνια αργότερα, όταν προσκλήθηκε να απαντήσει στις κριτικές του άρθρου του «Αντίφαση και επικαθορισμός» του 1962 (το οποίο περιελήφθη στο Για τον Μαρξ) : Σ’ ένα νέο άρθρο με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Για την υλιστική διαλεκτική. (Περί της ανισότητας των καταβολών)», το οποίο δημοσιεύτηκε τον Αύγουστο του 1963 και που επίσης περιλαμβάνεται στη συλλογή Για τον Μαρξ, ο Αλτουσέρ πρότεινε την πλήρη αναδιατύπωση του προβλήματος του διαλεκτικού υλισμού. Δεν πρόκειται να επιχειρήσω εδώ να συνοψίσω αυτό το δοκίμιο, που είναι από τα διασημότερα του Αλτουσέρ, και ο ακρογωνιαίος λίθος αυτού που περιέγραψα στα προηγούμενα ως την πρώιμη ή πρώτη φιλοσοφία του. Θέλω απλά να επιστήσω την προσοχή στο γεγονός ότι στο άρθρο αυτό προσεγγίζει τον Μάο σαν τον φορέα και ίσως ακόμα το δημιουργό δύο κρίσιμων ιδεών οι οποίες κατ’ αυτόν σηματοδοτούν τη ρήξη με τη χεγκελιανή κληρονομιά του μαρξισμού: από τη μια μεριά, την ιδέα της συνθετότητας των συνιστωσών μιας ολότητας (ουσιαστικά, μιας κοινωνικής και ιστορικής ολότητας, όπως η Ρωσία του 1917, η Κίνα της δεκαετίας του 1930, ή η Γαλλία της δεκαετίας του 1960), που δεν είναι δυνατόν να αναχθεί σε μια απλή ή μοναδική αρχή, ή σε μια μοναδική ουσία, και από την άλλη, την ιδέα ότι η ανισότητα αποτελεί συστατικό στοιχείο κάθε ανάπτυξης ή διαδικασίας, που σημαίνει ότι η όξυνση των αντιφάσεων δεν οδηγεί σε μια κατίσχυση ή υπέρβαση (όπως στο χεγκελιανό πλαίσιο της άρνησης της άρνησης), αλλά μάλλον σε μετατοπίσεις, συμπυκνώσεις και ρήξεις.
Αυτή είναι η καθαρά φιλοσοφική διάσταση της εξέλιξης του Αλτουσέρ, ωστόσο αξίζει επίσης τον κόπο να εξετάσουμε και την περιστασιακή πολιτική διάσταση. Το 1963, ο Μάο ήταν ακόμα πολύ λίγο γνωστός στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα (ΓΚΚ), και σε κάθε περίπτωση θεωρείτο όχι επαρκώς ορθόδοξος (όπως και ο Γκράμσι, αλλά για τους αντίθετους λόγους). Αυτή η πενιχρή υποδοχή προέκυπτε βεβαίως από τις πενιχρές σχέσεις μεταξύ των κομμουνιστικών κομμάτων της Κίνας και της Σοβιετικής Ένωσης, που σηματοδοτούσε την απαρχή αυτού που τελικά αποτέλεσε το μεγάλο σχίσμα στον κρατικό κομμουνισμό του 20 ού αιώνα. Το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα (ΓΚΚ) είχε πάρει τελικά το μέρος του Χρουτσώφ εναντίον του Μάο, ωστόσο αυτό δεν έγινε καθόλου μέσω μιας αυτόματης ή γρήγορης διαδικασίας. Το 1956, στη διάρκεια του 20 ού Συνεδρίου του Σοβιετικού κομμουνιστικού Κόμματος, ο Τορέζ και ο Μάο ήταν οι μόνοι κομμουνιστές ηγέτες που ανέφεραν τον Στάλιν (ο οποίος είχε πεθάνει το 1953) στους λόγους τους, όπως επίσης είχαν διαφωνήσει με τη δημοσίευση της «μυστικής έκθεσης» του Χρουτσώφ σχετικά με τα εγκλήματα του Στάλιν, η οποία πυροδότησε το κύμα της αποσταλινοποίησης.
Θα πρέπει επομένως να αναρωτηθούμε, πώς αντέδρασαν τα μέλη του ΓΚΚ στην κριτική του ανθρωπισμού από τον Αλτουσέρ, στην αποκήρυξη της έννοιας της «προσωπολατρίας», (για την οποία γράφει ότι «δεν αναφέρεται πουθενά στον μαρξισμό»), στην άρνησή του να χρησιμοποιήσει τη λέξη «σταλινισμός» (σε σχέση με την οποία προτιμούσε πάντα τον όρο «σταλινική απόκλιση»), και τέλος στις εγκωμιαστικές του αναφορές στη φιλοσοφική ιδιοφυΐα του Μάο. Το πιθανότερο είναι ότι η κριτική αυτή έγινε αντιληπτή περισσότερο ως μια απόπειρα διαιώνισης της παλιάς αντίστασης απέναντι στην αποσταλινοποίηση και λιγότερο ως μια «εξ αριστερών κριτική» του σταλινισμού, που μάλλον πλησίαζε περισσότερο στον στόχο του. Η εικόνα περιπλέκεται ακόμα περισσότερο αν θυμηθούμε ότι η διαδικασία της αποσταλινοποίησης στο εσωτερικό του ΓΚΚ (και πολλών άλλων κομμουνιστικών κομμάτων) ήταν περισσότερο φραστική παρά πραγματική, και άγγιζε ελάχιστα την τρέχουσα λειτουργία του κόμματος, που συνέχιζε να χαρακτηρίζεται ως «δημοκρατικός συγκεντρωτισμός».
Με όλα αυτά δεν διατείνομαι ότι τα κίνητρα του Αλτουσέρ όταν επικαλείτο το κείμενο του Μάο για την αντίφαση ήταν κυρίως τακτικά, και αποσκοπούσαν να παίξουν με τις εσωτερικές εντάσεις του κόμματος. Πιστεύω ότι στόχος του ήταν μάλλον να δείξει ότι, σε πείσμα κάθε ελέγχου και επιβεβλημένης πειθαρχίας, ο ρόλος του κομμουνιστή διανοούμενου ήταν να συγκεντρώνει ελεύθερα τα θεωρητικά του αγαθά, ανεξάρτητα από το πού βρίσκονταν αυτά. (Δεν είναι καθόλου παράδοξο το γεγονός ότι ο Αλτουσέρ μνημόνευε επίσης τον Γκράμσι, αν και με πιο κριτικό τρόπο, σε μια προσπάθεια να αποσυνδέσει τον διανοητή από τον τρόπο που αυτός χρησιμοποιούταν για να δικαιολογηθεί η γραμμή του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος υπό τον Τολιάτι, που μπορεί να χαρακτηριστεί ως «ούλτρα-χρουτσωφική» και υπέρ μιας πλήρους αποσταλινοποίησης). Πιστεύω όμως επίσης ότι ο Αλτουσέρ δεν θα μπορούσε να είναι τόσο αφελής ώστε να μην γνωρίζει ότι στον κομμουνιστικό κόσμο οι αναφορές σε θεωρητικές αυθεντίες λειτουργούσαν πάντα ως εργαλείο για την ταξινόμηση και την ταυτοποίηση διανοουμένων που δεν ήταν δυνατόν να εμπιστευτεί κανείς ότι θα απέφευγαν από μόνοι τους τις «παρεκκλίσεις». Και σε κάθε περίπτωση, οι αναφορές αυτές θα κατέληγαν τελικά στο να διευκολύνουν σε μεγάλο βαθμό την επαναπροσέγγιση του Αλτουσέρ με τις φιλοκινεζικές θέσεις, παρά το ότι αυτές δημιουργούσαν περαιτέρω παρερμηνείες. 20
Επαναπροσέγγιση και παρερμηνείες είχαμε για μια ακόμα φορά μερικά χρόνια αργότερα, σ’ αυτό που θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε δεύτερη συνάντηση του Αλτουσέρ με τον Μαοϊσμό, που πραγματοποιήθηκε υπό τελείως διαφορετικές συνθήκες και με τελείως διαφορετικούς στόχους. Όταν, τον Δεκέμβριο του 1966, δημιουργήθηκε η Μαοϊκή UJCML (Ένωση Mαρξιστικής-Λενινιστικής Κομμουνιστικής Νεολαίας), προϊόν του σχίσματος της Ένωσης Κομμουνιστών Σπουδαστών (UEC), την οποία ενθάρρυναν οι κινεζικές αρχές, πολλοί από τους ηγέτες της ομάδας αυτής ήταν σπουδαστές και αφοσιωμένοι μαθητές του Αλτουσέρ, μεταξύ δε αυτών ήταν και ο Robert Linhart, με τον οποίο ο Αλτουσέρ θα συνέχιζε να διατηρεί φιλικές σχέσεις και να ανταλλάσσει απόψεις σε διάφορα ζητήματα, από την καταγωγή της μεταστροφής της Σοβιετικής Ένωσης σε ένα ολοκληρωτικό σύστημα, μέχρι τη μαχητική πρακτική της «εργατικής έρευνας» (enquêtes ouvrières).
Οι λόγοι αυτής της συμμαχίας δεν είναι απλά προσωπικοί. Καθώς οι δημοκρατικές κοινοβουλευτικές στρατηγικές των δυτικών κομμουνιστικών κομμάτων συνέχιζαν να παραπαίουν, πολλοί από τους ριζοσπαστικότερους κομμουνιστές διανοούμενους άρχισαν να ενδιαφέρονται για την Κινεζική Πολιτιστική Επανάσταση, η οποία κηρύχθηκε επίσημα το 1966, και την οποία ερμήνευσαν (ή μάλλον φαντάστηκαν) ως ένα κίνημα ριζοσπαστικού εκδημοκρατισμού, που στρεφόταν κατά της γραφειοκρατικής φύσης του Κόμματος και του κινεζικού κράτους, του οποίου ηγούνταν νέοι εργάτες και σπουδαστές με τη στήριξη του Μάο, εναντίον των «αστικοποιημένων» ηγετών του κόμματός του και των «καπιταλιστικών τάσεων» στον σοσιαλισμό. Εξ ου η συμπάθεια του Αλτουσέρ απέναντι στην εμφάνιση του μαοϊκού κινήματος (αν και ασφαλώς ήταν αντίθετος με το σχίσμα), και το διπλό παιγνίδι στο οποίο ενεπλάκη για κάποιο διάστημα – της παλινδρόμησης μεταξύ της πειθαρχίας στο ΓΚΚ, την οποία ακόμα ευελπιστούσε ότι θα επηρέαζε, και της συνεργασίας του με τους νέους μαοϊκούς.
Στις αρχές του 1967, στο 14 ο τεύχος των Cahiers Marxistes-Leninistes (Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1966) – το «θεωρητικό και πολιτικό όργανο της Ένωσης Νέων Κομμουνιστών Μαρξιστών-Λενινιστών» – δημοσιεύτηκε ένα ανώνυμο άρθρο υπό τον τίτλο «Για την πολιτιστική Επανάσταση», συντάκτης του οποίου, όπως έγινε αμέσως φανερό, ήταν ο Αλτουσέρ. 21 Στο άρθρο αυτό, ο Αλτουσέρ αναφέρεται στις εξαγγελίες του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος που εξηγούν και δικαιώνουν την Πολιτιστική Επανάσταση, την οποία ωστόσο αναλύει μέσω της ανασκευής του ιστορικού υλισμού που προτείνει, με τους όρους των βαθμίδων ή επιπέδων ενός κοινωνικού σχηματισμού, όπως είχε υποδείξει στο Για τον Μαρξ και το Να Διαβάσουμε το Κεφάλαιο. Ως μια ιδεολογική επανάσταση μαζών, η Πολιτιστική Επανάσταση θα ανέτρεπε την ιδεολογική υπερδομή, κατά τον ίδιο τρόπο όπως η κατάληψη της εξουσίας έπληξε την πολιτική υπερδομή και ο μετασχηματισμός των σχέσεων παραγωγής ανέτρεψε την οικονομική υποδομή. Μακροπρόθεσμα, η επαναστατικοποίηση της ιδεολογικής υπερδομής θα ήταν η αναγκαία συνθήκη για την επιτυχία των δυο άλλων επαναστάσεων, και υπ’ αυτή την έννοια, μια αποφασιστική στιγμή του ταξικού πολέμου που διεξάγεται ακριβώς μέσω της ιδεολογίας (που απαρτίζεται από στάσεις και ήθη, πολύ περισσότερο απ’ ότι από ιδέες – μια αντίληψη που θα συναντήσουμε αργότερα στον ορισμό του περί των «ιδεολογικών μηχανισμών του κράτους»). 22
Το διπλό παιχνίδι του Αλτουσέρ θα του κόστιζε ακριβά σε πολιτικό και προσωπικό επίπεδο, καθώς καταγγέλθηκε αμέσως και βίαια από τους εκπροσώπους και των δύο στρατοπέδων. Επομένως, θα πρέπει κανείς να αναρωτηθεί τι οδήγησε τον Αλτουσέρ να αναλάβει αυτό το ρίσκο. Εκτός από τους προσωπικούς λόγους που ήδη αναφέρθηκαν, και λαμβάνοντας υπόψη ότι η κατανόησή του για τα γεγονότα που εκτυλίσσονταν στην Κίνα βασιζόταν περισσότερο στην προπαγάνδα παρά στην πραγματικότητα, γεγονός που τον οδήγησε να δει στοιχεία «αριστερής κριτικής του σταλινισμού» όπου δεν υπήρχαν, ή τουλάχιστον όχι στην εξέχουσα θέση που φανταζόταν, νομίζω ότι υπήρχε ένας πιο γενικός λόγος για αυτό το διπλό παιχνίδι, που βασιζόταν στις βαθύτερες κομμουνιστικές πεποιθήσεις του Αλτουσέρ. Για τον ίδιο, το σχίσμα του διεθνούς κομμουνισμού ήταν ένα δραματικό φαινόμενο που αποδυνάμωνε όχι μόνο το «σοσιαλιστικό στρατόπεδο», αλλά και το σύνολο των αντικαπιταλιστικών και αντιιμπεριαλιστικών δυνάμεων στον κόσμο. Πίστευε, ή έλπιζε, ότι το σχίσμα θα ήταν προσωρινό, χάρη στην από κοινού σύγκρουση με τον ιμπεριαλισμό. Δεν φαντάστηκε το αντίθετο ενδεχόμενο: ότι θα ήταν ο ιμπεριαλισμός και ο καπιταλισμός που θα εκμεταλλεύονταν τους ιδεολογικούς και γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς μεταξύ των σοσιαλιστικών χωρών για να τις υποτάξουν σταδιακά και να τις προετοιμάσουν να αλλάξουν πλευρά.
Και υποθέτω ότι επίσης πίστευε ότι όταν επιτέλους συμβεί η επανένωση, θα χρειαστούν μαρξιστές διανοούμενοι για να συνοδεύσουν την επαναστατική αναγέννηση με μια νέα θεμελίωση της μαρξιστικής θεωρίας, φιλόσοφοι που θα ενεργούν ως εξαφανιζόμενοι διαμεσολαβητές, «που να εξαφανίζονται μέσα στην ίδια την παρέμβασή τους», όπως θα έγραφε στο Ο Λένιν και η φιλοσοφία, το 1968. Αυτός είναι επίσης ο λόγος για τον οποίο (και πάλι, πρόκειται απλά για μια υπόθεση από μέρους μου), ήθελε να διατηρήσει τις φιλίες και από τις δυο πλευρές του σχίσματος. Δεν ήθελε να αποκοπεί από κανέναν – ένας μη ρεαλιστικός στόχος, που τελικά θα κατέληγε να στραφεί εναντίον του.
Δεν θέλω να πω ότι το μυστικό των μετασχηματισμών της φιλοσοφικής και πολιτικής σκέψης του Αλτουσέρ κρύβεται στις διακυμάνσεις των σχέσεών του με τη σκέψη του Μάο και τα δυτικά μαοϊκά κινήματα – παρ’ ότι σίγουρα οι μετασχηματισμοί αυτοί μας βοηθούν να εξηγήσουμε ορισμένες εσωτερικές εντάσεις. Και ασφαλώς δεν προτίθεμαι να ισχυριστώ ότι οι διακυμάνσεις αυτές είναι ο κύριος λόγος για τον οποίο θα μπορούσαν οι σύγχρονοι Κινέζοι αναγνώστες να ενδιαφερθούν για τη σκέψη και την ιστορία του Αλτουσέρ. Παρ’ όλα αυτά, αποφάσισα να τις συνοψίσω εδώ (αναλαμβάνοντας τα σχετικά ρίσκα) για ένα λόγο που υπερβαίνει τον ανεκδοτολογικό: σήμερα, η Κίνα εξακολουθεί να προβάλλει τον Μάο όχι μόνο ως ιδρυτή του κράτους της (ενώ η Ρωσία δεν προβάλλει πια τον Λένιν με αυτό τον τρόπο), αλλά ως εμπνευστή της πολιτικής της, γεγονός που τον τοποθετεί σε μια παράδοξη θέση. Ενώ επισήμως προσδιορίζεται ως «σοσιαλιστική» και κυβερνάται από ένα «Κομμουνιστικό Κόμμα», η Κίνα έχει καταστεί η εν αναμονή ηγεμονική δύναμη του καπιταλιστικού κόσμου, αν και αυτό συμβαίνει με τη μορφή πολύ ιδιαίτερων θεσμών πολύ διαφορετικών από τον φιλελευθερισμό ή ακόμα και από τον νεοφιλελευθερισμό.
Αν θέλουμε να φανταστούμε το συλλογικό μας μέλλον, θα πρέπει να γνωρίσουμε τόσο την πραγματική ιστορία της Κίνας, όσο και την εικόνα της, όπως την εισέπραξε η διεθνής κοινότητα (και ιδίως όπως την εισέπραξαν οι φιλόσοφοι και θεωρητικοί της επανάστασης και της πάλης των τάξεων), προκειμένου να διαφοροποιήσουμε αυτά τα δύο και να ορίσουμε όχι μόνο νέες έννοιες αλλά και νέες εικόνες. Η μεταφορά των έργων του Αλτουσέρ στο κινεζικό κοινό, με τη συνοδεία μιας ακριβούς γνώσης των συνθηκών στις οποίες γράφτηκαν, είναι μέρος, έστω ταπεινό, αυτής της γνωριμίας.
Κλείνοντας, επιτρέψτε μου να ευχαριστήσω ακόμα μια φορά όσους μου ζήτησαν να γράψω αυτόν τον πρόλογο, και να ευχηθώ σε όσους συναντήσουν αυτή τη συλλογή, καλή ανάγνωση – όσο το δυνατόν πιο κριτική και δημιουργική.
1 Η μετάφραση του Προλόγου του Ε. Μπαλιμπάρ έγινε με βάση την αγγλική έκδοση του κειμένου, που βρίσκεται στο blog των Σεμιναρίων 13/13 του ColumbiaCenterforContemporaryCriticalThought (CCCCT) https://blogs.law.columbia.edu/critique1313/etienne-balibar-preface/?cn-reloaded=1
2 Louis Althusser, Etienne Balibar, Roger Establet, Pierre Macherey, Jacques Rancière, Lire le Capital (1965), νέααναθεωρημένηέκδοση Presses Universitaires de France, collection Quadrrige”, 1996. [Ελλ. εκδ. 2003, Αθήνα: ελληνικά γράμματα· ΣτΜ]. Ο παρών πρόλογος σε μια συλλογή έργων του Αλτουσέρ στην επίσημη κινεζική γράφτηκε το 2015. Μια γαλλική εκδοχή του Προλόγου με κάποιες πρόσθετες υποσημειώσεις δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα: https://revueperiode.net/althusser-et-mao/. Έκανα κάποιες ελάσσονες διορθώσεις και πρόσθεσα λίγες σημειώσεις που προορίζονται για το Σεμινάριο Κριτικής 13/13 του Columbia.
3 InstitutMémoiredel’EditionContemporaine, με έδρα στο Αββαείο των Αρδεννών, κοντά στην Καέν της Γαλλίας, όπου φυλάσσονται και προσφέρονται για μελέτη πολλά αρχεία Γάλλων συγγραφέων και διανοουμένων (https://www.imec-archives.com/en/).
4 H εν λόγω ομάδα ονομαζόταν «Νεολαία της Εκκλησίας», και στην ηγεσία της βρίσκονταν ο πατήρ Μορίς Μοντικλάρ και η σύντροφός του Μαρί Ομπερτέν. To βιβλίοτου Thierry Keck, Jeunesse de l’Eglise 1936-1955. Aux sources de la crise progressiste en France (Editions Karthala, Paris, 2004), μεπρόλογοτου Etienne Fouilloux, παρέχειάφθονεςλεπτομέρειεςσχετικάμετησημασίατουρόλουτουΑλτουσέρστηνομάδα (οιοποίεςαναφέρονταιήδηστηβιογραφίατου Yann Moulier Boutang) καιτιςμακροχρόνιεςφιλίεςπουδημιούργησεεκεί. [Σημείωση: προσθήκη στη γαλλική εκδοχή αυτού του Προλόγου].
5 Ο Ζντάνοφ μνημονεύεται στο εισαγωγικό σημείωμα ενός πρώιμου κειμένου του Αλτουσέρ, με ιδιαίτερα σταλινικές αποχρώσεις: «Η επιστροφή στον Χέγκελ. Η τελευταία λέξη ακαδημαϊκού ρεβιζιονισμού», που στρεφόταν κατά του Ζαν Ιπππολίτ (με τον οποίο αργότερα θα γίνονταν φίλοι και συνεργάτες στην Εκόλ Νορμάλ, και του οποίου την ερμηνεία του Χέγκελ θα υπερασπιζόταν απέναντι σ’ αυτήν του Kojève.) (To κείμενο δημοσιεύτηκε το 1950 στη L a Nouvelle Critique, και συμπεριελήφθη στα Ecrits philosophiques et politiques, TomeI, Stock-IMEC, 1994: 243-260). [Σημείωση: προσθήκη για τη γαλλική έκδοση].
6 Η εργασία αυτή μεταφράστηκε στα Αγγλικά από τον MichelGoshgarian ως The specter of Hegel [Το φάντασμα του Χέγκελ] (Verso, 1997).
7 Σχετικά με αυτό το θέμα, είναι πολύ αποκαλυπτική η ανάλυση του Γκωλισμού που παραθέτει στο ακυκλοφόρητο βιβλίο του, του 1978, Ο Μαρξ στα όριά του (στο Ecrits politiques et philosophiques, TomeI, cit.: 428 κ.ε.). [Σημείωση: προσθήκη στη γαλλική εκδοχή του Προλόγου]. Το ζήτημα της στάσης του Αλτουσέρ σε σχέση με την εξέγερση στη Βουδαπέστη το 1956 και την καταστολή της από τους στρατούς του Συμφώνου της Βαρσοβίας – οι μεγάλες στιγμές της ρήξης μεταξύ αγωνιστών και διανοουμένων κομμουνιστών της Δύσης – είναι πράγματι αρκετά πιο πολύπλοκο. Βλ. τον Πρόλογό μου στην Ουγγρική έκδοση του Να Διαβάσουμε το Κεφάλαιο στο: https://revueperiode.net/lire-lire-le-capital/ [Σημείωση: προσθήκη για το Σεμινάριο Critique 13/13 του Columbia].
8 Bλ. Louis Althusser, The Humanist Controversy and other texts, ed. M. Goshgarian, Verso 2003.
9 H έκφραση αυτή αναπτύχθηκε από μια ομάδα μαθητών των Αλτουσέρ και Λακάν από κοινού (Υβ Ντιρού, Ζακ-Αλαίν Μιλλέρ, Ζαν-Κλοντ Μιλνέρ). Βλ. τη νέα επικαιροποιημένη έκδοση των Cahiers pour l ’ Analyse (επιθεώρηση του Cercled’Epistémologie της EcoleNormaleSupérieure), UniversityofKingston, vol. 9 (το άρθρο υπογράφει μόνον ο J.-A. Miller) ( https://cahiers.kingston.ac.uk/pdf/cpa9.6.miller.pdf).
10 Ωστόσο, θα είχε μάλλον υπ’ όψη του το έργο του Ερνστ Μπλοχ, οι διατυπώσεις του οποίου, σχετικά με τη «μη-συγχρονικότητα του παρόντος» είναι ακόμα πιο κοντά στις δικές του. Μια κοινή πηγή όλων είναι φυσικά η «Εισαγωγή στην Κριτική της Χεγκελιανής Φιλοσοφίας του Δικαίου», μέρος των πρώιμων γραπτών του Μαρξ [σημείωση για το Σεμινάριο Κριτικής 13/13 του Columbia].
11 Louis Althusser, Sur la reproduction, Presses Universitaires de France, Collection “Actuel Marx Confrontations”, 2 η έκδοση, 2011. Αγγλική έκδοση: On the Reproduction of Capitalism. Ideology and Ideological State Apparatuses, transl. BenBrewsterandG.M. Goshgarian, Verso 2014. [Ελληνική έκδοση: Για την αναπαραγωγή, Αθήνα: Εκδόσεις ΕκτόςΓραμμής, 2024. ΣτM].
12 Βλ. Judith Butler, The Psychic Life of Power. Theories in Subjection ( 1997), [Ελληνική έκδοση: Η ψυχική ζωή της εξουσίας. Θεωρίες καθυπόταξης, Αθήνα: Πλέθρον, 2009. ΣτM], και Excitable Speech. A Politics of the Perfor mative (1997).
13 Il Manifesto : Pouvoir et opposition dans les sociétés postrévolutionnaires, Editions du Seuil, Paris 1978. ΗσυμβολήτουΑλτουσέρπεριλαμβάνεταιεπίσηςστοντόμο: Louis Althusser, Solitude de Machiavel, μεεπιμέλειακαισχόλιατου Yves Sintomer, PUF, Actuel Marx Confrontations, 1998: 267-280.
14 Yann Moulier-Boutang, Louis Althusser: une biographie (1 re partie), Grasset, 1992 (νέα έκδοση 2002, Le Livre de poche).
15 Βλ. ιδίως: Emilio de Ipola, Althusser, El infinito adios, Siglo XXI Editores, 2007. (Γαλλικήμετάφραση: Althusser. L’adieu infini, preface by Etienne Balibar, PUF 2012), και Warren Montag, Althusser and his Contemporaries : Philosophy’s Perpetual War, Duke University Press, 2013.
16 Βρίσκομαι στην ευχάριστη θέση να υπενθυμίσω στον αναγνώστη – χάρη στον κ. WuZhifeng που με πληροφόρησε – ότι υπήρξε μια έκδοση του Για τον Μαρξ (στην οποία περιλαμβανόταν ως παράρτημα το Για την εκμετάλλευση: στοιχεία Αυτοκριτικής του 1972, μεταφρασμένο από τον GuLiang, ( Ο εμπορικός τύπος, Πεκίνο, Οκτώβριος 1984), αν και δεν έγινε ποτέ εμπορικά διαθέσιμο. Παρέμεινε μια ιδιωτική έκδοση, διαθέσιμη μόνο σε ορισμένους αναγνώστες. OGuLiang είχε δημοσιεύσει προηγουμένως το δοκίμιο «μαρξισμός και ανθρωπισμός» στην επιθεώρηση Διεθνής φιλοσοφία σήμερα (Δεκέμβριος 1979), και ήταν η πρώτη φορά που εμφανιζόταν στην Κίνα ένα άρθρο του Αλτουσέρ. Συνάντησα τον GuLiang το 1983 σε ένα Συνέδριο που οργανώθηκε από τον Ζορζ Λαμπικά με αφορμή τα 100 χρόνια από το θάνατο του Μαρξ, στο Πανεπιστήμιο Paris-10 Nanterre, και έκτοτε παραμένουμε φίλοι. Ο ίδιος είχε επίσης συμμετάσχει στη γαλλική μετάφραση των έργων του Μάο Τσετούνγκ, και κλέβοντας από τις ώρες της ανάπαυσής του μετέφρασε επίσης στην επίσημη κινεζική τα έργα Γάλλων φιλοσόφων που του φάνηκαν σημαντικά. Θα ήθελα εδώ να αναγνωρίσω τον πρωτοπόρο ρόλο του στην εισαγωγή του έργου του Αλτουσέρ στην Κίνα.
17 Σχετικά με το ζήτημα αυτό, υπάρχουν κάποιες εξαιρετικά ενδιαφέρουσες ακαδημαϊκές μελέτες στην αγγλική γλώσσα, στις οποίες περιλαμβάνεται και η εργασία της LydiaLiu (καθηγήτριας στο Πεκίνο και τη Νέα Υόρκη), η οποία επιμελήθηκε τον τόμο: Tokens of Exchange : The Problem of Translation in Global Circulations, DukeUniversityPress, 2000.
18 Την πληροφορία αυτή μου μετέφερε ο φιλόσοφος Λυσιέν Σεβ, ο οποίος την επιβεβαίωσε κατά τη συμβολή του στο Σεμινάριο για το έργο του Αλτουσέρ που οργάνωσε η επιθεώρηση La Pens é e τον Μάρτιο του 2015. Ο Σεβ, παλιός μαθητής του Αλτουσέρ στην Εκόλ Νορμάλ, και αργότερα φίλος του, ήταν ένας από τους πρωταγωνιστές του δημόσιου διαλόγου στο ΓΚΚ σχετικά με τη μαρξιστική διαλεκτική και τον ανθρωπισμό. Όταν οι ηγέτες του ΓΚΚ κατέληξαν στην οριστική λύση του διαλόγου μεταξύ του ανθρωπιστικού μαρξισμού του Ροζέ Γκαρωντύ και του «αντιανθρωπιστικού» μαρξισμού του Αλτουσέρ με το να ξεφορτωθούν και τους δυο, ο Λυσιέν Σεβ εξελίχθηκε σε ανεπίσημο φιλόσοφο του Κόμματος, διαφωνώντας με τον Αλτουσέρ σχετικά με την «απόρριψη της διαλεκτικής και τη δυνατότητα μιας φιλοσοφικής ανθρωπολογίας», διατηρώντας ωστόσο καλές προσωπικές σχέσεις μαζί του. Η προσεχής δημοσίευση της αλληλογραφίας τους, που διάρκεσε περισσότερο από τριάντα χρόνια, θα συμβάλει σημαντικά στην κατανόηση αυτής της περιόδου του γαλλικού κομμουνισμού, και του ρόλου που έπαιξε ο Αλτουσέρ σ’ αυτήν.
19 Το ζήτημα της απόδοσης αυτών των φιλοσοφικών κειμένων στον Μάο Τσετούνγκ και πάνω απ’ όλα ο βαθμός της πρωτοτυπίας τους σε σύγκριση με τα σοβιετικά μοντέλα που είχε μελετήσει και από τα οποία θα μπορούσε να είχε εμπνευστεί, υπήρξε η αφετηρία πολλών συζητήσεων και πολεμικών, στις οποίες περιλαμβάνεται και η εργασία του NickKnight, Marxist Philosophy in China : From Qu Qiubai to Mao Zedong, 1923-1945 (Dordrecht: Springer, 2005), απ’ όπου μαθαίνουμε ότι η μελέτη Για την Αντίφαση ήταν μόνο μια από τις μελέτες που αφιέρωσε ο Μάο στους νόμους της διαλεκτικής, που σημαίνει ότι στην πραγματικότητα δεν είχε «διαγράψει την άρνηση της άρνησης». Είναι παρ’ όλα αυτά σημαντικό ότι ο Μάο θέλησε απλά να δημοσιεύσει και να διαδώσει τη μελέτη για τις αντιθέσεις ως «ταυτότητα των αντιθέτων». Η συλλογή των Φιλοσοφικών Δοκιμίων του που εκδόθηκε το 1966 περιελάμβανε και άλλα κείμενα (ιδίως το «Για την πρακτική», επίσης προϊόν των διαλέξεών του στη Γενάν), ωστόσο ο Αλτουσέρ δεν ασχολήθηκε ποτέ με αυτά.
20 Στην αλληλογραφία που ξεκίνησα με την LydiaLiu [σημερινή Διευθύντρια του Ινστιτούτου Συγκριτικής Λογοτεχνίας και Κοινωνίας του ColumbiaUniversity] όταν της μίλησα σχετικά με τη συγγραφή αυτού του Προλόγου, μου επισήμανε μια ενδιαφέρουσα κατά την άποψή μου σύμπτωση, η οποία αναμφίβολα θα άξιζε μια περαιτέρω έρευνα. Το ερώτημά της ήταν το εξής:
«Ανατρέχοντας στην κριτική του ανθρωπισμού από τον Αλτουσέρ το 1964, έπεσε στην αντίληψή μου ότι μια παρόμοια κριτική είχε ασκηθεί στην Κίνα, ειδικά από τον κριτικό λογοτεχνίας Τσου Γιανγκ. Τόσο ό Αλτουσέρ όσο και ο Τσου στόχευαν την ΕΣΣΔ. Θα ήθελα να συζητήσουμε μαζί σχετικά με το κατά πόσο ο Αλτουσέρ ήταν ενήμερος των εργασιών του Τσου Γιανγκ το 1963-64. Είχε υπόψη του αυτά τα κείμενα ή απλά παρακολουθούσε τα άρθρα που δημοσιεύονταν στο Pekin g Review ; Οι Γάλλοι αριστεροί διανοούμενοι και κομμουνιστές διάβαζαν το Peking Review σε τακτική βάση; Αν όχι, είχατε κάποια άλλη πρόσβαση στο θεωρητικό έργο των Κινέζων μαρξιστών διανοουμένων της δεκαετίας του 1960;».
Και, στην απάντησή μου ότι καθ’ όσον γνωρίζω, ο Αλτουσέρ δεν ήταν ενήμερος αυτής της κριτικής (ή τουλάχιστον δεν αναφέρθηκε ποτέ σ’ αυτήν), η Lydia έγραψε το εξής:
«Είναι γεγονός ότι, τόσο ο Αλτουσέρ, όσο και ο Τσου Γιανγκ (κριτικός λογοτεχνίας και για κάποιο διάστημα Υπουργός Πολιτισμού), αντιδρούσαν στον ρεβιζιονισμό του Χρουτσώφ και δεν είναι παράδοξο ότι χρησιμοποίησαν τα ίδια επιχειρήματα σχετικά με τον «ανθρωπισμό», αποκαλώντας τον μικροαστική ιδεολογία. Το γεγονός αυτό μου έκανε μεγάλη εντύπωση γιατί ο Τσου Γιανγκ είχε συμμετάσχει στην (εμπνεόμενη από τη Συνδιάσκεψη του Μπαντούνγκ) πρώτη Συνδιάσκεψη Αφρο-Ασιατών συγγραφέων στην Τασκένδη το 1958, όπου οι συγγραφείς του Τρίτου Κόσμου στηρίχτηκαν στον ανθρωπισμό προκειμένου να καταδικάσουν τον απάνθρωπο χαρακτήρα της αποικιοκρατίας και του ιμπεριαλισμού (με τον ίδιο τρόπο που το επιχείρησε και ο Φραντς Φανόν στο Της Γης οι Κολασμένοι). Προσπαθώ ακόμα να συλλάβω τη σύνθετη σύμπλεξη μεταξύ του «σοσιαλιστικού ανθρωπισμού» για τον οποίο συζητάτε στο πλαίσιο των πολιτικών διαφωνιών μεταξύ Κινεζικού ΚΚ και Σοβιετικού ΚΚ, και του ανθρωπισμού που εμπνέεται από το Μπαντούνγκ. Αναρωτιέμαι αν πρόκειται περισσότερο για τη γεωπολιτική του ανθρωπισμού απ’ ό,τι για μια «μικροαστική ιδεολογία». Υπογραμμίζω τη γεωπολιτική, γιατί το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ προσπαθεί να διεισδύσει στη Συνδιάσκεψη του Μπαντούνγκ επιστρατεύοντας μια σειρά Ασιατικών χωρών (Πακιστάν, Φιλιππίνες, Ιαπωνία, κλπ.) προκειμένου να μιλήσουν εξ ονόματός της, υποχρεώνοντας τον Τσου Ενλάι να κάνει παραχωρήσεις στα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως αυτά αποτυπώνονται στην «Παγκόσμια Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων». Κάποια αποχαρακτηρισμένα έγγραφα φαίνεται να κατευθύνουν την προσοχή μας σε άλλες ερμηνείες του «ανθρωπισμού» στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, πέραν των μαρξιστικών αντιπαραθέσεων». [Σημείωση: προσθήκη για τη γαλλική έκδοση].
21 Το άρθρο αυτό, που αναρτήθηκε το 2013, βρίσκεται στην ιστοσελίδα της ηλεκτρονικής επιθεώρησης D é calages. An Althusser Studies Journal, https://scholar.oxy.edu/decalages/vol1/iss1/8/. [Ελλ. έκδοση: Για την Πολιτιστική Επανάσταση, Αθήνα: Εκδόσεις Εκτός Γραμμής, 2017. ΣτΜ].
22 Επιμένω στη «δεύτερη» συνάντηση του Αλτουσέρ με τον Μαοϊσμό, προκειμένου να εστιάσω στις σχέσεις του με τους φοιτητές – ιδρυτικά μέλη της UJCML, μερικοί από τους οποίους υπήρξαν μαθητές και φίλοι του, και οι οποίες μου φαίνονται σημαντικές. Αφήνω κατά μέρος το ζήτημα του πότε ξεκίνησε εκτεταμένες επαφές με τον Σαρλ Μπετελέμ, ο οποίος ήταν τακτικός επισκέπτης του Πεκίνου, διατηρούσε προσωπικές σχέσεις με τον Τσου Ενλάι, και ήταν σθεναρός υποστηρικτής των κινεζικών θέσεων στις αντιπαραθέσεις του διεθνούς κομμουνισμού. Το αργότερο, ήρθαν σε επαφή μετά τη δημοσίευση του Να Διαβάσουμε το Κεφάλαιο, με την οποία ξεκίνησε μια μακρά συνεργασία μεταξύ των δυο ομάδων ερευνητών, τα ίχνη της οποίας είναι αισθητά σε αρκετές δημοσιεύσεις τους. [Σημείωση: προσθήκη για τη γαλλική έκδοση].